Giải mã tượng Thần Mặt Trời ở Rhodes

Đặt chân tới hòn đảo Rhodes xinh đẹp nằm trên vùng biển Aegean giáp ranh giữa châu Âu và châu Á, bất kỳ du khách hoài niệm nào cũng sẽ vô thức phóng tầm mắt ra phía cửa cảng cổ Mandraki. Nơi đây từng hiện diện một trong 7 kỳ quan thế giới cổ đại lừng lẫy nhất nhưng cũng có tuổi thọ ngắn ngủi nhất: chưa đầy 60 năm đứng vững.

Trong số đó, tượng thần mặt trời ở rhodes chính là công trình sở hữu số phận kỳ lạ nhất, gieo rắc vô vàn tranh cãi cho các nhà khảo cổ học qua nhiều thế kỷ. Bằng trải nghiệm của một người đã dành nhiều năm lang bạt qua các di tích Địa Trung Hải, tôi sẽ không dẫn bạn đi lại những lối mòn lý thuyết khô khan, mà sẽ cùng bạn lật mở những góc khuất lịch sử và bí ẩn kỹ thuật chưa từng được kể về gã khổng lồ bằng đồng này.

Tại sao người dân đảo Rhodes lại dựng lên một “gã khổng lồ”?

Để hiểu được quy mô khủng kíp của bức tượng, chúng ta phải quay ngược thời gian về giai đoạn biến động khốc liệt nhất của vùng Địa Trung Hải cổ đại.

Cuộc bao vây vĩ đại và chiến thắng không tưởng của đảo Rhodes

Năm 305 trước Công nguyên, hòn đảo thương mại Rhodes phải đối mặt với một thảm họa diệt vong. Tướng Demetrios Poliorketes (biệt danh “Kẻ bao vây”) đến từ Macedonia đã đưa 40.000 quân cùng hạm đội chiến thuyền hùng hậu và tháp bao vây khổng lồ Helepolis cao 40 mét đến san bằng hòn đảo. Tuy nhiên, bằng sự kiên cường kinh ngạc và lợi thế địa hình, người dân Rhodes đã đẩy lùi quân xâm lược sau một năm cố thủ tàn khốc.

Khi tháo chạy trong vội vã, Demetrios để lại toàn bộ trang thiết bị chiến tranh đắt giá. Thay vì vứt bỏ, người dân Rhodes đã quyết định bán tháo toàn bộ kho vũ khí, áo giáp và phá hủy tháp Helepolis lấy kim loại. Họ thu về khoản tiền khổng lồ lên tới 300 talent bạc (tương đương hàng chục triệu USD ngày nay) để hiện thực hóa ý tưởng dựng một đại tượng ăn mừng chiến thắng.

Thần Mặt Trời Helios – Đấng bảo hộ tối cao của hòn đảo

Đối với cư dân hòn đảo, chiến thắng nghẹt thở này không chỉ do sức người mà là nhờ sự che chở của thần Mặt Trời Helios. Theo thần thoại Hy Lạp, đảo Rhodes chính là món quà mà thần Zeus trao tặng cho Helios khi ngài nổi lên từ đáy biển. Mối liên kết tâm linh linh thiêng này khiến người dân quyết định tạc hình tượng thần Helios Rhodes nhằm bày tỏ lòng tri ân sâu sắc, đồng thời khẳng định tiềm lực kinh tế và sự độc lập của mình trước các đế chế hùng mạnh xung quanh.

Giải mã kỹ thuật chế tác của tượng thần Helios Rhodes

Việc biến một khối kim loại khổng lồ thành tác phẩm nghệ thuật có thần thái giữa không gian biển cả là một thử thách vô tiền khoáng hậu.

Kiến trúc sư Chares xứ Lindos và bản thiết kế “điên rồ”

Người dân trao niềm tin cho Chares xứ Lindos – học trò xuất sắc của nhà điêu khắc lừng danh Lysippos. Việc dựng lên một công trình cao hơn 33 mét (tương đương tòa nhà 11 tầng hiện đại) hoàn toàn bằng kim loại vào thế kỷ thứ III TCN được coi là một nhiệm vụ điên rồ. Thời điểm đó, chưa từng có ai thi công một công trình đúc đồng tự do với quy mô khủng kíp như vậy.

Quy trình đúc đồng và gia cố cấu trúc bằng đá

Để bức tượng thần Mặt Trời Rhodes đứng vững trước những trận gió biển dồn dập, Chares đã áp dụng những giải pháp kỹ thuật chưa từng có trong lịch sử:

• Hệ khung chịu lực: Phía trong bức tượng là một hệ thống tháp bằng sắt và các cột trụ đá nặng hàng tấn đóng vai trò làm trọng tâm chịu lực chính.

• Kỹ thuật đúc đĩa theo lớp: Người ta không đúc nguyên khối mà đúc từng tấm đồng dày từ dưới chân lên đỉnh đầu. Khi bức tượng cao dần, công nhân đắp các đống đất khổng lồ xung quanh làm bậc đài để thi công, biến công trường thành một ngọn núi nhân tạo.

  

• Sự hy sinh kiệt quệ: Mất đúng 12 năm (từ 292 TCN đến 280 TCN) công trình mới hoàn thành. Dự án ngốn sạch nguồn kinh phí và khiến kiến trúc sư Chares rơi vào cảnh nợ nần phá sản, thậm chí tương truyền ông đã kiệt sức và qua đời trước khi được chứng kiến tuyệt tác của mình đi vào lịch sử.

Lật tẩy 3 lầm tưởng kinh điển về tượng thần mặt trời ở rhodes

Có những câu chuyện được thêu dệt qua hàng thiên niên kỷ khiến góc nhìn của công chúng về công trình này bị sai lệch hoàn toàn.

Lầm tưởng 1: Bức tượng đứng dang chân qua hai bờ cảng Mandraki

Bức tranh vẽ gã khổng lồ đứng dang rộng hai chân qua cửa biển, để tàu thuyền chui qua háng là hình ảnh phổ biến nhất trên tranh ảnh thời Phục Hưng. Tuy nhiên, dưới góc độ vật lý kiến trúc, đây là điều hư cấu:

• Nếu đứng dang chân rộng hơn 100 mét qua cửa cảng, trọng tâm bức tượng sẽ bị xé nát và sụp đổ ngay từ khi thi công.

• Việc đắp đất thi công trong 12 năm ở ngay cửa biển sẽ làm tê liệt toàn bộ hoạt động thương mại của cảng Mandraki – mạch máu kinh tế của Rhodes. Các cuộc thăm dò địa chất hiện đại chỉ ra bức tượng nhiều khả năng đứng trên một bệ đá thuộc đền thờ Akropolis nhìn ra đất liền.

Lầm tưởng 2: Bức tượng hoàn toàn khỏa thân

Nhiều người mặc định các tác phẩm điêu khắc Hy Lạp cổ đại đều khỏa thân hoàn toàn. Nhưng các bằng chứng khảo cổ học qua đồng tiền cổ (drachma) được đúc tại Rhodes cùng thời kỳ cho thấy thần Helios được khắc họa với vương miện tỏa ra 7 tia sáng mặt trời và khoác một tấm áo choàng (chlamys) quấn quanh vai hoặc vắt qua tay vô cùng uy nghiêm.

Lầm tưởng 3: Bức tượng bị phá hủy hoàn toàn sau trận động đất năm 226 TCN

Rất nhiều tài liệu sơ lược viết rằng trận động đất năm 226 TCN đã làm vỡ vụn bức tượng thành cát bụi. Thực tế, thiên tai chỉ làm gãy gục bức tượng ở phần đầu gối. Phần thân trên đổ gục xuống mặt đất nhưng vẫn giữ nguyên vẹn hình dáng. Trong suốt hơn 800 năm sau đó, “xác” của bức tượng nằm im lìm trên mặt đất và trở thành một điểm đến hút khách du lịch cổ đại bậc nhất. Nhà sử học Pliny the Elder từng đến đây thưởng ngoạn và kinh ngạc ghi lại rằng hiếm ai có thể ôm trọn được ngón tay ngón chân của tượng vì chúng quá khổng lồ. Công trình tượng thần mặt trời ở rhodes vẫn giữ nguyên sức hút mãnh liệt dù đã ngã xuống.

Sự sụp đổ mang tính định mệnh và số phận của những mảnh vỡ

Dù không còn đứng vững, hành trình còn lại của khối kim loại khổng lồ này vẫn tốn nhiều giấy mực của giới sử học.

Cú hích của mẹ thiên nhiên và lời nguyền từ chối phục dựng

Chỉ vỏn vẹn 54 năm sau khi khánh thành, trận động đất kinh hoàng năm 226 TCN đã làm rung chuyển toàn bộ đảo Rhodes. Đánh gãy đầu gối – điểm yếu nhất trong cấu trúc chịu lực – gã khổng lồ ngã gục.

Sau thảm họa, nhà vua Ptolemy III xứ Ai Cập đã ngỏ ý tài trợ toàn bộ chi phí để dựng lại bức tượng. Tuy nhiên, người dân Rhodes đã từ chối thẳng thừng do lời sấm truyền từ đền Delphi (Delphic Oracle) cảnh báo rằng việc dựng lại bức tượng sẽ làm chọc giận thần Helios. Họ chấp nhận để phế tích nằm yên trên mặt đất như một sự tôn kính dành cho đấng tối cao.

Cuộc di cư của 900 con lạc đà chở đầy báu vật cổ đại

Năm 653 sau Công nguyên, quân đội Ả Rập đánh chiếm đảo Rhodes. Số phận của kỳ quan cổ đại chính thức khép lại theo cách cay đắng nhất. Toàn bộ xác kim loại bằng đồng và sắt của bức tượng bị xẻ nhỏ và bán phế liệu cho một thương gia Do Thái xứ Edessa. Lịch sử ghi nhận ông này đã phải dùng tới đoàn xe gồm 900 con lạc đà mới chở hết số mảnh vỡ bằng đồng về đất liền. Trải qua hàng nghìn năm, sự kiện xẻ thịt phế tích này vẫn luôn xuất hiện trên các trang tin tức thế giới như một bài học về sự tàn phá của thời gian và chiến tranh.

Di sản của thần mặt trời Helios trong thế giới hiện đại

Hình bóng của gã khổng lồ bằng đồng chưa bao giờ biến mất khỏi đời sống văn hóa nhân loại.

• Nguồn cảm hứng cho Tượng Nữ Thần Tự Do: Mối liên hệ kiến trúc trực tiếp giữa tượng thần mặt trời ở rhodes và Tượng Nữ Thần Tự Do tại New York (Mỹ) đã được chứng minh. Kiến trúc sư Frédéric-Auguste Bartholdi khi thiết kế tác phẩm đã lấy cảm hứng trực tiếp từ tư thế, chiếc vương miện tỏa sáng 7 tia và quy trình lắp ghép khung sắt bên trong của thần Helios.

  

• Các dự án hồi sinh trong thế kỷ XXI: Hàng loạt các bản thiết kế hiện đại cao hàng trăm mét tích hợp công nghệ xanh năng lượng mặt trời đã được đề xuất nhằm tái xây dựng lại bức tượng. Những ý tưởng táo bạo này thường xuyên trở thành tin tức hot thu hút sự chú ý của giới kiến trúc và du lịch toàn cầu.

Giá trị trường tồn của một kỳ quan cổ đại

Dù chỉ đứng vững trong vỏn vẹn nửa thế kỷ và vĩnh viễn biến mất sau đó, bức tượng không đơn thuần là một khối kim loại trơ lì. Đó là minh chứng cho tinh thần quật cường của cư dân một hòn đảo nhỏ bé trước nguy cơ diệt vong, đồng thời đại diện cho đỉnh cao trí tuệ và khát vọng chinh phục giới hạn của con người cổ đại.

Mỗi lần trở lại bến cảng Rhodes, đứng trước làn gió biển lồng lộng, tôi vẫn như cảm nhận được hơi thở kiêu hãnh của tượng thần mặt trời ở rhodes từng sừng sững giữa bầu trời Địa Trung Hải.

Nguồn: Sưu tầm